07.02.09 Cyclus Saul

Toelichting gehouden door Paul Kevers

SAUL: UITGEDAAGD EN VERWORPEN    TOELICHTING 

De verhalen over Saul, die we in deze cyclus lezen, belichten de problematiek van waarachtig, authentiek leiderschap. Het was voor Israël niet vanzelfsprekend dat er een koning aan het hoofd van het volk zou komen. De enige ‘koning’ van Israël was de Eeuwige zelf. Verder werd het volk geleid door charismatische figuren die door de Eeuwige geroepen werden en nadien weer verdwenen: Mozes, Jozua, de Rechters... Een ‘koning zoals de andere volkeren die hebben’, een soort farao, een potentaat die eigenaar is van het land en zijn onderdanen als lijfeigenen beschouwt: dat kon en mocht in Israël niet gebeuren. 

Als er dan toch een nationale leider moest komen in Israël – omdat het volk talrijker werd, de samenleving complexer, de vijanden zoals de Filistijnen gevaarlijker – dan zou het onder welbepaalde voorwaarden zijn. Die staan opgesomd in het bijbelboek Deuteronomium: een profetische reflectie achteraf over de koningstijd in Israël. De koning moet door de Eeuwige zelf worden aangewezen. Hij moet uit het volk genomen worden en mag zich niet boven zijn volksgenoten verheven achten. Hij mag niet veel paarden, niet veel vrouwen en niet veel zilver en goud vergaren (militaire, politieke en economische macht). Hij moet elke dag lezen in de Tora, die moet zijn lijfboek worden, de leidraad voor zijn leiderschap (Dt 17,14-20). Met andere woorden: de koning in Israël staat ten dienste van God en van het volk – niet ten dienste van zichzelf en van zijn eigen macht. 

De verhalen over Saul en David reflecteren verder daarover. We moeten ze niet lezen als feitenverslagen, maar als verhalen die de volgende generaties telkens weer een spiegel voorhouden. Ook ons vandaag houden ze een spiegel voor. Ze gaan over ons allemaal. Want vergis u niet: ze vertellen wel over ‘koning worden’, maar ze zijn toepasbaar op elk niveau. Ieder mens heeft ergens verantwoordelijkheid voor anderen en moet keuzes maken. 

In drie verhalen wordt verteld hoe Saul koning wordt. Vorige week hebben we daaruit gelezen. Het zijn positieve verhalen. Saul beantwoordt aan het ideaal van Deuteronomium. Hij zoekt het koningschap niet, hij is er niet op uit, integendeel, het overkomt hem. Hij wordt geroepen door de Eeuwige en gezalfd door de profeet. Hij gedraagt zich niet hoogmoedig, maar nederig. En hij toont zich een man van bevrijding, die ermee begaan is dat er in het land gelijkwaardige levenskansen zijn voor iedereen.

 Maar daarna loopt het mis. In de drie volgende verhalen wordt verteld hoe en waarom Saul als koning verworpen wordt. We hebben daarnet het eerste van die drie verhalen beluisterd. Het ging over de oorlog tegen de Filistijnen, die toen de grootste bedreiging voor Israël vormden. Zij waren het land binnengevallen van overzee en zij beschikten over een ruiterij en nieuwe, ijzeren wapens. Zij waren een beetje zoals de Noormannen in onze middeleeuwse geschiedenis. Saul brengt een leger op de been: 3000 manschappen, waarvan een derde onder het bevel van zijn zoon Jonatan. Dat betekent niets tegen de geweldige overmacht van de Filistijnen. Maar nu zien we het verschil tussen Jonatan en Saul. Jonatan is niet bang maar vol vertrouwen. Hij gelooft erin dat hij zich met beperkte, alternatieve middelen kan verweren tegen de overmacht. Hij schakelt een Filistijnse voorpost uit. 

Saul daarentegen is bang en alleen nog begaan met zijn eigen macht en prestige. Hij begint met de pluimen van Jonatans overwinning op zijn eigen hoed te steken. Hij laat in heel Israël rondbazuinen dat Saul de Filistijnse post heeft vernietigd. Maar de meeste manschappen uit het leger van Saul slaan op de vlucht; slechts zeshonderd blijven er bij hem. Saul zoekt naar een middel om zijn eigen angst te overwinnen en zich van de gunst van het volk te verzekeren. Na zeven dagen wachten – een zinspeling op een afspraak die priester-profeet Samuël vroeger met hem had gemaakt – draagt hij een brandoffer op in het heiligdom. Hij is nog maar pas begonnen, of Samuël verschijnt op het toneel. Saul tracht zich te verantwoorden, maar hij verhult daarbij zijn werkelijke motief niet: “Ik merkte dat het volk mij in de steek liet... Daarom heb ik mij veroorloofd zelf het brandoffer op te dragen”. De reactie van Samuël is onverbiddelijk: “U hebt dwaas gehandeld. Uw koningschap zal niet bestendig zijn. De Eeuwige heeft al iemand anders uitgezocht, een man naar zijn hart”. 

De fout van Saul was niet, dat hij zijn boekje te buiten ging door als priester op te treden. Zijn fout was dat hij God naar zijn hand wilde zetten en het religieuze gebruikte als machtsmiddel, om het volk aan zich te binden. Misschien vinden wij dat Saul door Samuël al te hard wordt aangepakt. Hij deed immers wat in zijn macht lag om stand te houden tegen de Filistijnen. Maar de betekenis van deze bijbelverhalen ligt op een ander niveau. De cruciale vraag is, of Saul als messiaanse koning zijn vertrouwen op de eerste plaats in Jahweh stelt. Of wil hij alle macht in eigen handen houden en zijn alle middelen daarvoor goed? 

Er volgen nog twee andere verhalen, waarin Saul telkens op dezelfde manier reageert. Hij dient niet langer de zaak van de gerechtigheid, maar zijn eigen glorie, macht en prestige. Hij voert zijn eigen oorlog. Hij wil ten allen prijze succes boeken, zelfs al moet hij daarvoor zijn eigen zoon opofferen. Hij beslist zelf over leven en dood. Hij gooit het met de vijand op een akkoordje als hij daar zelf beter van kan worden en zijn persoonlijke buit vergroten. In plaats van het kwaad en het onrecht in de wortel te bestrijden, gaat hij zelf met het kwaad in zee. Definitief krijgt hij nu van Samuël te horen dat hij als koning verworpen wordt: “Omdat u het woord van de Eeuwige verworpen hebt, heeft de Eeuwige u verworpen en zult u geen koning meer zijn” (1 S 15,23). 

Samuël gaat op zoek naar een ‘man naar Gods hart’, een andere en betere kandidaat-koning, en komt bij de jonge David terecht. En Saul vereenzaamt en raakt verbitterd. Hij krijgt last van depressieve buien en ziet overal vijanden. In het bijbelverhaal klinkt dat als volgt: “De geest van Jahweh was met David. Maar van Saul was de geest van Jahweh geweken en een boze geest die door Jahweh gezonden was, kwelde hem” (1 S 16,14). Hier rijst uiteraard de vraag naar het godsbeeld in deze verhalen. Wat is dat voor een God die betrokken wordt bij de oorlogen van Israël en die boze geesten naar de mensen stuurt om hen te straffen? Voor een deel zijn dat restanten van primitieve godsbeelden. Alle bijbelverhalen zijn door mensen bedacht en geschreven en die mensen waren kinderen van hun tijd.

 Maar misschien zit er toch ook iets diepers achter, dat ons vandaag nog te denken geeft. De uitspraak dat ‘Jahweh een boze geest zendt naar Saul’,  zegt ook iets over het subjectieve godsbeeld van Saul. We hebben immers gezien dat Saul het religieuze en God zelf misbruikte als een machtsmiddel om zijn eigen glorie en prestige te vergroten. Daardoor heeft Saul eigenlijk zijn relatie met de Eeuwige verbroken. God werd voor hem een ‘ding’ dat hij naar zijn hand trachtte te zetten. Als een mens met God geen echte relatie meer heeft, dan kan het inderdaad gebeuren dat de ingebeelde god een angstaanjagend waanbeeld wordt, een kwellende ‘demon’. Alles hangt ervan af wat we bedoelen als we ‘God’ zeggen. De uitdrukking ‘God bless America’ klinkt héél anders in de mond van George Bush dan in de mond van Barack Obama. Bush was eerder een Saul, terwijl ik hoop dat Obama een David zal blijken... 

Hoe dan ook, de hovelingen hebben te doen met de depressieve Saul die overal demonen ziet. Ze zoeken iemand om de koning op te vrolijken. En kijk, de jonge David heeft ook muzikale talenten. Telkens als de demon Saul lastig valt, speelt David op de citer. Dan kalmeert de koning en wijkt de boze geest van hem. Muziek verzacht de zeden, dat is van alle tijden. Daarom gaan we nu ook naar een stukje bezinningsmuziek luisteren, niet op de citer, maar op de blokfluit. 

Paul Kevers

 

Welkom...

...welkom op onze website.(Vleugel)

Kalender

Juli 2018
M D W D V Z Z
25 26 27 28 29 30 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 1 2 3 4 5

Nieuw

 

Kijk naar Nieuws- Rondom de Vleugel

Inloggen