2016.11.12 leerhuis over Michel Montaigne

Leerhuis door Hilde Verbeuren en Jan De Meulder;

Montaigne …….Waaraan doet je dat denken ? Een dorp in Frankrijk ? Een kasteel in Frankrijk ? Een wijnstreek of een wijnsoort ?

Bijna allemaal goed ……Want Michel Eyquem de Montaigne was een Franse edelman , een bestuurder , een wijnbouwer , een gentleman en een filosoof . Hij leefde van – u hoort het goed – van 1533 tot 1592 in de Périgord  , in de buurt van Bordeaux  .  Hij werd 59 jaar . Hij woonde in deze prachtige zonnige streek , trouwde er en kreeg 6 dochters waarvan er slechts één in leven bleef .

Willen wij het denken van Montaigne een beetje begrijpen , dan is het belangrijk om meer te weten over zijn generatie en zijn tijd .

Hij was de oudste zoon en erfgenaam van het landgoed dat hij later “Montaigne” noemde . Als baby werd Michel bij een min ondergebracht in een arm dorp  opdat hij de meest nederige leefwijze zou leren kennen onder de gewone mensen . Op 3- jarige leeftijd kwam hij terug op het kasteel . Daar werd hij tot zijn 6 jaar thuis opgevoed in het Latijn aub. Daarna volgde hij college en werd magistraat aan het gerechtshof. Hij bestuurde later, op vraag  van de Franse koning,  Bordeaux als de meest tolerante en verzoenende burgermeester die de stad ooit heeft gehad. En dat was wel nodig met de toenemende spanning tussen katholieken en protestanten.

Een van de belangrijkste beslissingen in zijn leven was het moment  waarop hij zich terugtrok uit het actieve leven . Hij was toen 37 jaar en zou  van zichzelf  zeggen: dat hij flink op weg was naar de ouderdom. Tja , wanneer begint de ouderdom ? Hij verkocht zijn positie als magistraat en trok zich terug op zijn landgoed. Hij ging wonen  in zijn bibliotheek op de derde verdieping van een toren;  pittig detail, zijn vrouw woonde  in een andere toren . Op de houten balken van zijn bibliotheek schreef hij Latijnse en Griekse opschriften die hij belangrijk vond .

Waarom trok Montaigne zich terug ?

Eerst en vooral : hij was gedegoûteerd door de aanhoudende oorlogen tussen katholieken en protestanten. In Montaignes tijd waren er constant godsdienstoorlogen. Hij zag bij katholieken en protestanten een fanatisme dat elke redelijkheid uitsloot . Daarom stelde hij zich voortdurend de vraag : hoe bewaar je je vrijheid en hoe  voorkom je dat je dogmatisch wordt . Als voorbeeld van zijn niet dogmatisch denken, zijn tolerantie en verzoenend talent als burgemeester volgende anekdote: Jan vertelt… groep gewapende Hugenoten, voorzien van brandende fakkels trok op naar het kasteel van Montaigne. Bange dienaren wilden de poorten de ophaalbrug sluiten. Montaigne beval om alles open te houden en verwelkomde de troep Hugenoten.  Alvorens ze alles zouden in brand steken, nodigde hij hen uit voor een gesprek met een lekkere maaltijd met de beste wijnen. Na de maaltijd is heel de groep terug naar Bordeaux vertrokken zonder geweld.

Een tweede reden  waarom hij zich terugtrok : Hij wilde schrijven . Schrijven als zelfonderzoek. Zijn eigen ervaringen gebruiken om zichzelf de grote vraag te stellen: Hoe te leven? De essays lijken op een innerlijke monoloog of beter een innerlijke dialoog.  Hij probeert er voor zichzelf achter te komen wat wijsheid is . En telkens vanuit die ene belangrijke vraag : que sais-je ? wat weet ik?

In zijn eigen voorwoord verklaart hij, dat zijn schrijven louter privé was. Dit idee - over jezelf schrijven om anderen een spiegel voor te houden – was niet gebruikelijk in die tijd . Het moest uitgevonden worden . Het woord “ essay” komt trouwens van het woord “ essayer” wat proberen betekent . Hij heeft zo’n 107 probeersels gemaakt . Het werden 3 unieke boeken. In zijn tijd werd Montaigne erg bewonderd en veel gelezen.  Tussen 1580 en 1588  verschenen er 5 drukken van zijn Essays.   Dat werd nooit meer herhaald in de westerse literatuur .

Meer dan vierhonderd jaar later zijn deze essays springlevend  en doen geenszins verouderd aan . Integendeel: het gaat haast over onze tijd : Montaigne weifelt , hekelt , is nieuwsgierig, kijkt kritisch naar de machthebbers en kritisch naar zichzelf en hij hongert naar een goed gesprek.  Twijfel, nuance, nederigheid. De waarden van de 16e eeuwse humanist  staan voor alles waar het onze tijd lijkt aan te ontbreken.

Nochtans was Montaigne  geen systmatische denker, maar een man vol inzichten, waarvan sommige  niet kloppen met andere. Het is bij hem een voortdurend proces.

Waarom hebben we nu deze Michel de Montaigne gekozen? Iemand uit de 16de eeuw ?

Wel, er zijn parallellen met onze tijdssfeer en levensgevoel

1. Montaigne leefde in een tijdperk van wetenschappelijke omwentelingen. Door het ontstaan van de boekdrukkunst werden boeken van dan af echt verspreid . En Montaigne erfde héél de bibliotheek van zijn grote vriend La Boétie, die op 32 jarige leeftijd sterft.  Misschien was deze  “letterlijke” aardverschuiving  in de verspreiding van kennis wel vergelijkbaar met ons internet nu !

2. Ten tweede : In de tijd van Montaigne vielen er zoals nu, grote zekerheden weg en was er politieke instabiliteit. Godsdiensten bekampen elkaar met geweld. Meer dan 20.000  protestantse burgers werden vermoord in en na de Bartholomeusnacht (23-08-1572)  door de katholieken. Dit was een schok voor Montaigne.

En met het opkomend religieus fanatisme van onze tijd rijst de belangrijke vraag : hoe je redelijk en met afstand naar de wereld kunt blijven kijken.

3) Ten derde : het  zich terugtrekken uit de waan van de dag en aan zelfonderzoek doen ... het is niet vreemd aan onze tijd. Integendeel, het is herkenbaar als “mindfullness  avant la lettre”  . Of “onthaasting” zoals je wil . Montaigne nam er meer dan ruim de tijd voor. Deze schetsen van een zelfportret zijn pogingen om inzicht te krijgen in zijn eigen bestaan. De mengeling van anekdoten en  meningen maken hem tot een vrolijke , speelse wijsgeer waar je kan van  gaan houden .

Als voorbeeld over hoe gewoon menselijk en actueel zijn thema’s waren, willen we iedereen een lijstje geven met enkele titels van zijn essays . Tijdens een streepje muziek kun je dat eens bekijken  . Een greep uit de 107 essays die Montaigne heeft geschreven

· Over droefgeestigheid

· Over leugenaars

· Over vlot of langzaam spreken

· Over angst

· Dat men pas na onze dood over ons geluk mag oordelen

· Filosoferen is leren sterven

· Over de kracht van de verbeelding

· Over betweterij

· Over de opvoeding van kinderen

· Over vriendschap

· Over gematigdheid

· Over kannibalen

· Over de gewoonte om kleren te dragen

· Over slapen

· Over ijdelheid van woorden

· Over geuren

· Over gebeden

· Over leeftijd

· Over dronkenschap

· Over oefenen

· Over roem

· Over vrijheid van geweten

· Niet doen alsof men ziek is

· Alles heeft zijn tijd

· Over woede

· Over berouw

· Over voertuigen

· Over de kunst van een gesprek

· Over kreupelen

· Met je leven betalen om aan je lusten te ontkomen

· Morgen is er weer een dag

· Wees gewoon en onvolmaakt

·

Pianomuziek

Hilde:  Wij willen vanavond stilstaan bij een 4 –tal thema’s van Montaigne.    Over : 1. Maak je geen zorgen over de dood. Over: 2. Wees gematigd, en 3. over vriendschap.  Maar we beginnen met de rode draad bij Montaigne:  4. zijn scepticisme, zijn twijfel als algehele houding.

Hilde           Inleiding:  Scepticisme:

Que sais-je?  Wat weet ik?  Dat is de zin die het nageslacht het meest met Montaigne in verband heeft gebracht. Het was zijn lijfspreuk. Op de balken van Montaignes studeerkamer was geschilderd: “ Het enige wat zeker is, is dat er niets zeker is”  en “Ik stel mijn oordeel uit” Hij had geen vertrouwen in waarneembare verschijnselen, of nauwkeuriger gezegd: hij had geen vertrouwen in de menselijke waarneming van verschijnselen.

Over het scepticisme lezing van Montaigne:

Nooit komt er een eind aan onze vragen: ons einde is in de andere wereld. Als onze geest te vrede is, is dat een teken van vermoeidheid. Een wakkere geest is zichzelf niet genoeg: hij streeft altijd naar meer. Zijn voedsel is verwondering,  onderzoek en onbevangenheid.   Begrijpen dat men een dwaasheid heeft gezegd, dat stelt nog niets voor. Het kan iedereen overkomen dat hij onzin vertelt; het wordt pas belachelijk als hij dat plechtig doet.  Stelligheid en stijfhoofdigheid zijn onmiskenbare tekenen van domheid.  Uit eigen ervaring sta ik sceptisch tegenover het eigengereide weten van de mens  en dat is voor mij de meest wijze houding in de leerschool van het  leven.

Een voorbeeld:  Montaigne  was heel sceptisch ten opzichte van handlezers en diagnoses van de heelmeesters uit zijn tijd. Hij maakt zich vrolijk over de zekerheden waaruit anderen - speciaal gelovige intellectuelen en kerkdienaren-  meenden te kunnen leven. Daarentegen had hij veel waardering voor de zekerheden van het dagelijkse leven, bijvoorbeeld de practische kennis van de huisvrouw en de kunde van de ambachtsman.  Voor hem waren dat voorbeelden van de wijsheid van de ervaring.”

Pianomuziek:

Hilde :     inleiding    “Maak je geen zorgen over de dood”

“Maak je geen zorgen over de dood”. De dood is voor Montaigne steeds aanwezig in zijn leven.  Van zijn 6 dochters zal er maar één opgroeien. Het grootste deel van zijn leven lijdt hij aan niercrisissen, daardoor leerde hij omgaan met veel lichamelijke pijn. Aan  het falen van zijn nieren, zal hij uiteindelijk sterven.  In 1570 ontsnapt hij eerst nog op het nippertje aan de dood na een zwaar ongeluk met zijn paard. Hij zweeft lange tijd tussen leven en dood. De ervaring van terug in het leven te zijn gegleden na een lange tijd van herstel, doet hem het volgende zeggen:

“  Als je niet weet hoe je moet sterven, geeft dat niet. Als het zover is, leert de natuur je dat wel, volledig en afdoende. Zij zal het werk zorgvuldig voor je uitvoeren. Maak je daar maar geen zorgen over. Sindsdien probeer ik iets van de teerheid en lichtheid van de dood op het leven over te brengen. Je kunt zoveel misstappen maken als je wil, we kunnen maar beter  ‘een beetje lichtvoetig over het oppervlak van de wereld bewegen’.”

Pianomuziek:

Hilde                      Inleiding over   gematigdheid

Gematigdheid: nu een merkwaardige, zelfs schokkende  bewering van Montaigne : “De ware grootheid van de ziel moet je zoeken in de middelmatigheid.” Voor hem is “middelmatigheid” niet hetzelfde als de afstomping die optreedt wanneer je niet de moeite doet om na te denken, of wanneer het ontbreekt aan verbeeldingskracht om verder te kijken dan je neus lang is.  Montaigne wantrouwt elke ambitie die ons op de stoel van God plaatst. Mensen die boven het menselijke proberen uit te stijgen, zullen alleen maar in onmenselijkheid wegzinken.

over gematigdheid

Degenen die zeggen dat je deugdzaamheid nooit kunt overdrijven, spelen met woorden. Men kan wel degelijk teveel van de deugd houden en overdrijven. Op deze zienswijze pas het Bijbelwoord: “Wees niet wijzer dan u behoort te zijn. Wees sober in uw wijsheid.” De kwaliteiten die ik, Montaigne, hoogacht zijn: nieuwsgierigheid, vriendelijkheid, medeleven, plooibaarheid, welwillendheid, het vermogen om de dingen met andermans ogen te bekijken.

“Ik hou van gematigde mensen, die de middenweg bewandelen. Geniet  dus met mate! Middelmatigheid is : accepteren dat je niet anders  bent dan anderen, en dat je in wezen alle menselijke eigenschappen in je hebt. Er is niets mooier dan een goed en behoorlijk  mens te zijn, niets is ook moeilijker, en het ergste wat je kan overkomen is wel je eigen persoon te minachten.”

Pianomuziek:

Inleiding Hilde over de vriendschap :

Over de vriendschap:  tijdens zijn studiejaren leerde Montaigne,  Etienne de la Boétie kennen. Tussen Michel en Etienne groeide er een bijzondere spirituele vriendschap. Deze vriendschap heeft zijn verdere leven bepaald. Toen Etienne stierf op 32 jarige leeftijd , erfde Montaigne zijn bibliotheek. Misschien zijn de latere “essays” wel een soort innerlijke dialoog mijn zijn gestorven vriend.

Over vriendschap  lezing van de Montaigne

“Bij vriendschap is er een algehele, alomvattende warmte, die ook gelijkmatig en getemperd is, een constante , vredige warmte die één en al zachtheid en aangenaamheid is en niets fels of bijtends heeft. Van vriendschap geniet men naarmate men ernaar verlangt: ze ontluikt, gedijt en groeit louter door ervan te genieten, omdat ze spiritueel is en het beoefenen ervan de ziel verfijnt.”

Wat wij overigens doorgaans vrienden en vriendschappen noemen, zijn niet meer dan  vertrouwelijke betrekkingen, aangeknoopt wegens bepaalde omstandigheden of belangen, waardoor wij tot verwante zielen worden. Bij vriendschap waar ik  van spreek, verenigen de zielen zich en versmelten met elkaar tot zo’n volmaakte eenheid, dat de naad waarmee ze verbonden waren, verdwijnt en onvindbaar is. Als mij met aandrang gevraagd zou worden, waarom ik van hem hield, weet ik dat maar één antwoord dit zou kunnen uitdrukken:  ”Omdat hij het was, omdat ik het was.”

pianomuziek

Er is nu tijd en ruimte voor bedenkingen, vragen, opmerkingen…

Slotwoord en bedanking door Jan

Leerhuis voorbereid door Hilde Verbeuren en Jan De Meulder

Literatuur die ons inspireerde:

· Montaigne        Essays, uitgeverij   Boom

· Kopstukken Filosofie    Montaigne                         Peter Burke

· Montaigne  een kennismaking (9 essays van van Michel de Montaigne, uitgekozen door  Jos Thielens)

 

· Hoe te leven? Michel de Montaigne in één vraag en twintig pogingen tot een antwoord.     Sarah Bakewell

 

Welkom...

...welkom op onze website.(Vleugel)

Kalender

Oktober 2018
M D W D V Z Z
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 1 2 3 4

Nieuw

 

Kijk naar Nieuws- Rondom de Vleugel

Inloggen