2016.01.30 Wie zijn de toverhazelaars in onze samenleving ?

Toeliching werd gehouden door Frederik Janssens

Samen lezen zorgt voor gedeeld leesgeluk!


Motto: ‘Het voordeel van boeken is dat je in korte tijd met honderden levens kunt meeleven.  Je ontwikkeling gaat sneller dan wanneer je niet leest.

Je komt in allerlei culturen terecht, in verschillende tijdperken en zelfs in het andere geslacht.

Goede verhalen nestelen zich in je geheugen en gaan tot je eigen geschiedenis behoren.’

Guus Kuijer (Hoe word ik gelukkig? 2009)

Inleiding

Ik heet Frederik Janssens, ben getrouwd met Betty en heb twee grote dochters (Sara en Eva). Ik woon hier in Antwerpen, op ’t Zuid, in de Haringrokerij een co-housing-project. Ik ben actief als leesbegeleider in leesgroepen in gevangenissen, vanuit mijn werk voor De Rode Antraciet, een vzw die ‘culturele initiatieven’ neemt in de gevangenissen van Vlaanderen en Brussel. (Zelf heb ik intussen leesgroepen begeleid in de gevangenissen van Dendermonde, Antwerpen, Turnhout, Wortel. En er zijn leesgroepen gepland in Ieper, Brugge, Leuven. Daarnaast ondersteun ik vrijwilligers, die ook de opleiding van het ‘Lezerscollectief’ gevolgd hebben, en die voorlezen in Mechelen en Gent.)

Het belang van lezen

Recent ontdekte ik hoe wezenlijk ‘lezen’ kan zijn voor mensen. Zelf heb ik altijd gelezen, en ben ik opgegroeid in een huis vol boeken. Het was vanzelfsprekend, als water voor vissen. Een kennismakingsrondje op een dag over ‘leesbevordering’ maakte mij echter duidelijk dat leesgeschiedenissen heel erg kunnen verschillen. Er bestaan ook huizen zonder boeken! En mensen die na hun schooltijd nooit meer lezen…

Ook voor mensen in de marge van de samenleving kan lezen erg belangrijk zijn. Samen lezen helpt om mensen die niet spontaan naar een boek grijpen toch het belang en de kracht van literatuur te laten ontdekken. In Vlaanderen ontstaat intussen een praktijk van samen lezen. Samen lezen groepen worden in de steigers gezet in bibliotheken, psychiatrische inrichtingen, dokterspraktijken, welzijnsorganisaties, rusthuizen, vegetarische restaurants…

De aanpak is het ‘ei van Columbus’.  Voor een groep volwassen deelnemers wordt ‘hardop voorgelezen’. Het gaat om ‘samen lezen’. Iedereen heeft de tekst voor zich, zodat met de ogen kan worden gevolgd wat voorgelezen wordt, maar dat hoeft niet per se. Je kan ook gewoon luisteren. Bij het voorlezen wordt een gezamenlijke ervaring  gecreëerd, waarover onmiddellijk gepraat kan worden. Het voorlezen van een kort verhaal of een fragment van een roman wordt geregeld onderbroken. Een moeilijk woord kan verklaard worden. Mensen kunnen iets ventileren over wat hen treft of wat hen opvalt. Soms hebben mensen interessante associaties. Al te wilde speculaties worden ingedamd, door naar de tekst terug te gaan, stukjes te herlezen. Naast een kort verhaal of een romanfragment wordt ook steeds een gedicht voorgelezen! Proza en poëzie hebben elk een eigen klankkleur en ritme. Het is fijn om beide genres tijdens elke sessie aan bod te laten komen.

Belangrijk bij deze methodiek: het gaat niet om ‘kennisverwerving’ over literatuur, proza, poëzie. Er worden geen biografieën van schrijvers gepresenteerd. Een verhaal wordt niet geanalyseerd zoals op de universiteit. Het gaat om het leesplezier, het genieten van een verhaal, een gedicht. Door samen te lezen en uit te wisselen met elkaar kan leesgeluk ontstaan en een gemeenschapsgevoel. Daar gaat het om!

In Vlaanderen wordt een en ander georganiseerd door ‘Het Lezerscollectief’, een coöperatieve die ook opleidingen voor leesbegeleiders verzorgt.

Wat zorgt voor de ‘magische effecten’?

Samen lezen ressorteert ‘magische effecten’. Een onderzoekje in een rust- en verzorgingstehuis waar werd gelezen  heeft het volgende bloot gelegd:

Leesgroepen in rusthuizen volgens de ‘samen lezen’-methodiek genereert een betekenisvolle afname van dementiesymptomen en heeft een waardevol effect op de levenskwaliteit van zowel patiënt als personeel.

Het kwantitatief en kwalitatief onderzoek toonde bovendien aan dat korte- en langetermijn geheugen positief werden beïnvloed. De luistervaardigheid en de activeringsgraad gingen vooruit.

Samen lezen had effecten op het sociale, mentale, emotionele en psychologische welzijn. Vier betekenisvolle mechanismen werden opgetekend: een rijk, gevarieerd, niet voorgeschreven dieet van grote literatuur; de rol van de leesbegeleider om die literatuur ook tot leven te brengen in de groep; de rol van de groep als steun en als element van gemeenschapsvorming; de creatie van een stimulerende, niet-verplichtende, niet-beoordelende atmosfeer.

Je kan deze welzijnsbevorderende en gemeenschapsvormende effecten duiden door de kracht van sterke verhalen, literatuur, poëzie. Ik heb nog een andere verklaring. Het samen lezen vertoont verrassende parallellen met het vierfactorenmodel van de Themagecentreerde Interactie (TGI). Het HET is hier een verhaal of een gedicht. Daarover buigen een aantal IKKEN zich. Samen vormen ze een WIJ als ze met elkaar in gesprek gaan: reagerend  op iets dat hen treft in het verhaal, de uitspraak van een personage, een wending in een plot. En ze doen dit steeds binnen een bepaalde GLOBE: een wijkgezondheidscentrum, een bibliotheek, een gevangenis...

Het is één mogelijk antwoord op een fenomeen dat Internationaal zorgen baart: een EU-expertengroep over alfabetisering stelde in september 2012 in een rapport dat niet minder dan één op de vijf Europese volwassenen niet over de leesvaardigheden beschikt die nodig zijn om in een moderne maatschappij te functioneren. Het feit dat een vijfde van de volwassen bevolking onvoldoende kan lezen om ‘mee te kunnen’, vormt wel degelijk een probleem. Daarom werd 2013 uitgeroepen tot het ‘Europese jaar van het voorlezen’; dat jaar was ook het startpunt om ‘samen lezen’-groepen op te richten.

Aan de slag in de gevangeniscontext

Het hardop voorlezen aan een groep volwassenen zorgde in mijn eerste groep in de gevangenis voor een zekere onwennigheid: voorlezen wordt meestal geassocieerd met ‘voorlezen aan kinderen’. Het blijkt ook goed te werken met volwassenen, maar de stoere jongens achter tralies moesten wel even aan deze gedachte wennen.

Het zijn geen grote groepen in de gevangenis, vier à acht deelnemers. We hebben korte verhalen gelezen van Anton Tsjechov, Haruki Murakami, Sanneke Van Hassel, Sandro Veronesi, Annelies Verbeke, Raymond Carver, Peter Terrin, Amos Oz… En gedichten van Eddy Van Vliet, Charles Ducal, Poesjkin, Peter Handke, Jan Arends … Elk verhaal initieert een thema: vriendschap, opvoeding, de liefde, de man-vrouwverhouding, verlieservaringen…

De gesprekken die zich ontvouwen kunnen verschillende richtingen inslaan, onvoorspelbaar en steeds weer verrassend. Als begeleider onderbreek ik geregeld het voorlezen, om ruimte te geven voor eventuele vragen, bedenkingen, reacties. Soms stel ik een vraag of formuleer ik zelf een bedenking: om te tonen wat mogelijk is. Niet vergeten: gedetineerden kiezen niet voor elkaar, maar komen toevallig samen in dezelfde gevangenis. Soms is men erg voorzichtig t.o.v. elkaar. De diversiteit aan perspectieven op één verhaal is voor iedereen steeds een eye-opener. Net als met het werken met het TGI-thema moet er ruimte zijn voor deze verschillende perspectieven. De beleving dat ieders perspectief waarde heeft geeft juist de ervaring van gezamenlijkheid.

Het eerste verhaal dat ik voorlas in de gevangenis van Turnhout was ‘Het zal worden zoals het was’ van Sandro Veronesi uit de bundel Misplaatste kussen. Het is een schitterend verhaal over twee jongens en hun opvoeding.  De ik-figuur ontdekt dat zijn vader hem voortdurend van alles opdringt (rolschaatsen, zweefvliegen). In reactie op deze opvoeding begint hij te rebelleren, op school, bij voetbalhooligans, in het drugsmilieu… In reactie daarop beweegt zijn vader hemel en aarde om hem een goede vriend te bezorgen, de modelzoon van een collega. Uiteindelijk  belanden beide zonen in de gevangenis, op heel verschillende wijzen: de ik-figuur is een rebel, de andere is extreem conformistisch, probeert te beantwoorden aan het beeld van zijn veeleisende ouders, geraakt in allerlei leugens verward, tot hij zijn ouders vermoordt. Het ontlokt alvast interessante beschouwingen over hoe een opvoeding fout kan lopen door een gebrek aan respect voor de autonomie van het opgroeiende kind.

Een volgend verhaal was ‘De kus’ van Walter Macken, een Iers schrijver. Een onschuldige kus van een meisje aan een jongen, twee kinderen, wordt gezien door de katholieke priester. Voor de grap verklaart hij hen ‘getrouwd’, wat een paniekreactie te weeg brengt bij de jongen, die nu voor een gezin moet instaan! Onmiddellijk gaat hij op zoek naar werk, en hij vergeet om thuis te gaan eten. De vader gaat op zoek naar zijn zoon, verneemt  wat er gebeurd is en reageert op een werkelijk prachtige manier op de verwarring van zijn zoon. Een voorbeeld van hoe vaders wel op een meelevende wijze kunnen reageren op hun zoon!

In Turnhout las ik van Amos Oz een verhaal over pestgedrag tussen kinderen in een kibboets, en de verschillende manier waarop vader en moeder op de situatie reageren. Een uitnodiging om ook het pesten dat in de gevangenis plaats vindt ter sprake te brengen: net zoals bij kinderen, richt het pestgedrag in gevangenissen zich vooral op  mentaal wat zwakkere mensen.

Dat ik verhalen uit alle delen van de wereld uitkies, is bewust: om wie opgesloten zit enigszins een wereldwijde horizon te bieden.

In Wortel las ik een Bijbelverhaal: het verhaal van Isaak, herverteld  door Guus Kuijer. Het was een diverse groep en dat maakte het boeiend:

Iedereen had een eigen interpretatie:

- De Vlaming:

- De Marokkaan:

- De man uit Egypte:

Het gedicht van Peter Handke, ‘Speel het spel’, is een oproep tot autonoom handelen:

Daarmee beëindig ik de toelichting:

Frederik Janssens

Interesse in ‘samenlezen’? Surf naar de website: www.lezerscollectief.be

 

 

Welkom...

...welkom op onze website.(Vleugel)

Kalender

April 2018
M D W D V Z Z
26 27 28 29 30 31 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 1 2 3 4 5 6

Nieuw

 

Kijk naar Nieuws- Rondom de Vleugel

Inloggen