2015.02.21 Wek uw kracht en kom ons bevrijden: liederen en teksten van Huub Oosterhuis

‘Boek, jij bent geleefd’  –  Toelichting in De Vleugel op 21 februari 2015 door Paul Kevers
Vorig jaar liep hier in Antwerpen de interessante dubbeltentoonstelling ‘Heilige plaatsen, heilige boeken’, over jodendom, christendom en islam, en over hun heilige boeken: Tenach, Bijbel en Koran. In een bijdrage in het weekblad Tertio schreef Guido Van Heeswijck toen dat er in die tentoonstelling iets niet klopte. Volgens hem heeft het christendom, in tegenstelling tot het jodendom en de islam, geen ‘heilig boek’. In het christendom gaat het om de navolging van een persoon, Jezus Christus, en niet om de navolging van een ‘heilige tekst’. Christenen zijn geen ‘mensen van het boek’, maar ‘mensen van de weg’ (zie Tertio 5/11/2014 p. 3).


Als ik zoiets lees, dan gaan mijn tenen krullen. Het is een opvatting die je wel vaker hoort bij christenen (en vooral bij katholieken): joden en moslims zijn ‘mensen van het boek’, bij hen gaat het om de letter van de Tora of van de Koran, maar bij christenen gaat het om de navolging van Jezus. Jezus komt in de plaats van het boek, hij heeft ons bevrijd van de letter van de Wet. En zo groeit er een kloof tussen christendom enerzijds en jodendom en islam anderzijds en wordt vergeten dat de drie godsdiensten loten zijn van dezelfde stam.


Het is zeker waar dat de figuur van Jezus en het navolgen van hem centraal staan in het christendom. Maar daaruit afleiden dat het christendom geen ‘godsdienst van het boek’ is, en als enige relevante bijbelteksten de vier evangelies noemen – zoals Guido Van Heeswijck deed in zijn bijdrage –, is erg kort door de bocht. Zonder de Bijbel – de héle Bijbel, Oude én Nieuwe Testament – zouden wij zo goed als niets over Jezus weten en weinig of niets van hem begrijpen. We zouden niets weten over het unieke Godsbesef van Israël, dat door de eeuwen heen is gegroeid en dat vanaf het begin is samengegaan met een zoektocht naar waarachtige humaniteit. We zouden niets weten over de Stem van de Onzienlijke, die altijd weer oproept tot bevrijding maar die met geen enkel godsbeeld geïdentificeerd wil worden (cfr. de toelichting van Geert Hendrix vorige week). Jezus heeft als geen ander gehoor gegeven aan die Stem, en er op zijn beurt stem aan gegeven. Zeer zeker is het christendom dus een ‘godsdienst van het boek’. De Bijbel is onmisbaar. In en door dat Boek zijn christenen geworteld in het gelovige Israël. Via dat Boek is verbondenheid mogelijk met de islam. De drie ‘godsdiensten van het boek’. Maar het Boek is niet God. Gods Woord valt niet samen met de teksten van dat boek. Die oude woorden moeten altijd opnieuw vertaald worden, geactualiseerd, geïnterpreteerd, toegepast op onze hedendaagse situatie. Dat geldt echter voor alle ‘heilige boeken’, niet alleen voor die van de christenen.


Ik vind dat het themalied van deze viering, ‘Boek jij bent geleefd’, heel goed vertolkt in welke zin het christendom een ‘godsdienst van het boek’ is. Laten we die tekst van Huub Oosterhuis eens van dichterbij bekijken. (Neem uw zangbundel er maar bij, het is lied nummer 156.)


Huub Oosterhuis heeft de tekst geschreven in de vorm van een vraaggesprek tussen de gelovige(n) en het Boek (en met ‘Boek’ wordt de bijbel bedoeld, de Schrift). In de eerste vier strofen wordt de vraag gesteld door de gelovige(n): ‘Zeg ons hoe te leven’, en het Boek geeft antwoord. In de laatste strofe is het omgekeerd: het Boek stelt de vraag en wij geven antwoord.


In de antwoorden die het Boek geeft, in de eerste vier strofen, komt telkens de formule ‘Licht en adem’ terug. Dat thema staat centraal in dit lied. ‘Licht en adem’, dat doet denken aan het scheppingsverhaal. ‘God sprak: licht, en het werd licht’ – ‘Jahwe God boetseerde de mens en blies hem de levensadem in de neus’. ‘Licht en adem’ zijn ook het hart van de Schrift. (De Schrift wil licht brengen, en geen duisternis; adem, levensruimte bieden, en geen beknelling.) ‘Licht en adem’ zijn ‘geest en leven’ (eerste strofe). Licht en adem, geest en leven, geld en goed moet je delen met elkaar (tweede strofe). Licht en adem, geest en leven zal er zijn als je mens wordt zoals Jezus (derde strofe). Licht en adem, geest en leven mag je zelf zijn: liefde, vriendschap, zoet dat bitter kan genezen, mens zijn voor mensen, recht en vrede (vierde strofe). ‘Je mag het zijn’ staat er, het ‘moet’ niet. Het Boek is geen dictaat, je wordt uitgenodigd.


‘Boek, jij bent geleefd, zeg ons hoe te leven’. ‘In mijn letters staat het geschreven’, antwoordt het Boek, ‘daarom ben ik neergeschreven, opdat jij zonder angst zult leven wat je leest’. De Bijbel is een doe-boek. Je wordt uitgenodigd te leven wat je leest, zonder angst. Maar je moet wel goed lezen. De Bijbel is geen geschiedenisboek, geen gebruiksaanwijzing, geen wetboek, geen vraagbaak. De Bijbel is ‘geleefd’: gegroeid in en door de ervaringen van mensen. De Bijbel is een verhaal en het is de kunst al lezende en al doende de waarheid van dat verhaal te ontdekken. Zonder angst, zonder dreiging, vrij en in vrede. Je moet niet van alles, maar je mag heel veel leven zijn. ‘Het woord is dichtbij, in uw mond, in uw hart, u kunt het volbrengen’ hoorden we in de eerste lezing uit Deuteronomium.


Vier keer klinkt in het lied de vraag ‘Zeg ons hoe te leven’, en het antwoord wordt stap voor stap opgebouwd: ‘Het staat in mijn letters geschreven’. ‘Hier op aarde moet je delen’. ‘Word mens zoals Jezus’. ‘Je mag licht en adem zijn’. Maar hoe dan? Het antwoord ligt in de vraag van het Boek aan ons in de laatste strofe: ‘Vrouw, waar is je broer? Mens, waar is je zusje?’ Dat is geen vraag naar de verblijfplaats van onze familieleden, het is de vraag die God ‘in den beginne’ aan de mensen stelt: ‘Mens, waar ben je?’ (Gn 3,9) en (aan Kaïn) ‘Waar is je broer?’ (Gn 4,9). Het is een gewetensvraag: hoe staat het ervoor met mijn naaste, wat staat mij te doen opdat mijn medemens kan leven? Wat mij te doen staat is ‘het Boek leven’: wat God doet in het bijbelse verhaal, dat moeten mensen doen aan elkaar (zie de tekst van Oosterhuis in de tweede lezing). ‘’t Meeste van een mensenleven wordt het minste opgeschreven: hoe zij trouw zijn aan elkaar’. Het is geen kwestie van ‘geschreven staan’ maar van ‘doen’. De Bijbel is een doe-boek.


Dat zeggen ook de laatste woorden van het lied: ‘… werd het waar’. De ‘waarheid’ van de Bijbel hangt niet af van het ‘echt gebeurd zijn’, maar van het ‘waargemaakt worden door ons’. Zouden wij dat ook proberen: trouw zijn aan elkaar, liefde leren, lijden en sterven een plek geven, dan zou het waar worden. Het visioen van licht en adem waarmee het Boek begint en dat vervolgens in alle toonaarden door dat Boek bezongen wordt: een onttoverde aarde, vol recht en vrede, behoed door vrije mensen die op elkaar betrokken zijn. Zoiets moet het zijn, dat visioen van God. Het ‘Koninkrijk van God’ zoals Jezus het noemde.

Paul Kevers (met dank aan Hans Waegemakers, http://www.sansalvatorgemeenschap.nl/site/wp-content/uploads/2012/10/Salvatoriaan-nr-6-24-10-2012.pdf)

 

Voorbede

Verruimen wij de kring van onze aandacht.


Voor mensen die geleden hebben of vandaag nog lijden onder de tirannie van de letterlijke interpretatie van bijbelteksten, en die zich daardoor onderdrukt, beangstigd of veroordeeld voelen.
Dat zij licht en ademruimte mogen vinden.


Voor dichters en zangers, leraars en profeten
die ons de weg wijzen naar een dynamische omgang met het bijbelse erfgoed.
Dat zij ons het onderscheid leren zien tussen wat echt telt en wat bijzaak is.


Voor een volgehouden ‘trialoog’ tussen joden, christenen en moslims.
Dat hun ‘heilige boeken’ geen bron zijn van onbegrip en haat,
maar van verbinding, wederzijds begrip en bemoediging.


Voor mensen die vandaag op een creatieve wijze
gestalte trachten te geven aan de beleving van de vastentijd.
Dat de letters en de geest van het Boek hen inspireren tot verinnerlijking en daadkracht.

 

Welkom...

...welkom op onze website.(Vleugel)

Kalender

Juli 2018
M D W D V Z Z
25 26 27 28 29 30 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 1 2 3 4 5

Nieuw

 

Kijk naar Nieuws- Rondom de Vleugel

Inloggen