2014.05.17

Toelichting werd gehouden door  Fientje Van Otten.

Eerst en vooral wil ik de ‘voorgangers’ bedanken voor de uitnodiging om hier –


als student en medewerker van de FVG, de Faculteit voor Vergelijkende Godsdienstwetenschappen in Wilrijk, mijn verhaal, mijn ‘getuigenis’ te mogen brengen in verband met ‘heilige boeken’, het thema van deze viering. Wanneer over ‘heilige boeken’ in meervoudsvorm gesproken wordt, dan betekent dit dat het niet alleen om ‘meerdere’ boeken gaat, maar ook om boeken met een ‘andere’ inhoud. En dan komt bijna automatisch de neiging op om deze te vergelijken. Maar is dit wel mogelijk? En hoe doe je dit dan?

Voor mij persoonlijk heeft de studie van religie, waarmee ik na mijn beroepsloopbaan begonnen ben, zich  gekristalliseerd rond twee vragen, namelijk:

- hoe kan religie de moderne mens nog aanspreken?

- en wat is de intrinsieke waarde van religie voor de mens van nu of met andere woorden welke existentieel-antropologische inzichten komen in de religie aan bod?

in werkelijkheid dus niets anders dan een enigszins anders formuleren van de vraag omtrent de relevantie en de beleving van ‘gelovig-zijn vandaag’. Samenvattend zou ik wat mij vooral bezig houdt omschrijven als een bekommernis rond  denken en geloven.

Tot voor kort was mijn uitgangspunt de eigen identiteit – wat mij betreft blank, westers, christen van rooms-katholieken huize. Gaandeweg is het me inmiddels duidelijk geworden dat het plurale van de religieuze en levensbeschouwelijke context, waarin we hier en nu leven, het noodzakelijke uitgangspunt vormt voor het reflecteren over religie en levensbeschouwing. De primauteit van de aandacht voor pluraliteit betekent echter niet dat elke spirituele activiteit herleid wordt tot een soort Vlaamse hutsepot, waaruit ieder naar behoefte of naar believen kan nemen wat hij of zij wil, wel integendeel. Door het vergelijkend naast elkaar plaatsen  en analyseren komt de uniciteit van elke religie beter tot uiting en wordt een respectvol dialogeren en samenwerken mogelijk in plaats van het bestrijden van elkaar, wat tot nog toe al te veel gebeurde. Pluraliteit en particulariteit vormen, samen met de vereiste kritische instelling en analyse, de onmisbare pijlers voor de studie van religie en levensbeschouwing.

Dit inzicht versterkte mij in mijn voorkeur om aan de hand van de filosofie over religie na te denken. Maar kan filosofie wel bijdragen tot verheldering van religie? Ja, als hiermee niet de zuivere theoretische kennis bedoeld wordt maar de metafysische dimensie die elke grote religie vooropstelt. Geloven is een be-amen en een zich toe-vertrouwen, maar dan moet het ook duidelijk zijn aan ‘wie’ en aan ‘wat’. Ik vrees echter dat de ‘inhoud’ van het geloof veelal te weinig aan bod komt en dat voor mensen van vandaag begrippen als : schepping, erfzonde, verlossing, triniteit, incarnatie alle betekenis verloren hebben. Godsdienst heeft nood aan filosofisch denken om de formele indicatie te leveren die ons toelaat te bepalen wat wij onder ‘God’ kunnen verstaan, ‘God’ moet hoe dan ook referentiële betekenis hebben, anders weten wij niet eens waarover we spreken. .Dit is ook het stokpaardje van de Franse wetenschapsfilosoof – theoloog - linguïst Claude Tresmontant (+ 1997) die jarenlang aan de Sorbonne doceerde. Toen ik een aantal jaren geleden met zijn werken in contact kwam was hij hier bijna onbekend maar blijkbaar wordt hij nu opnieuw ontdekt,  althans in Frankrijk (zie de aanbiedingen op Amazon).  Ook hij was van mening dat er wel werd geschreven over de geschiedenis van deze doctrines, maar zelden over hun inhoud.

Voor Tresmontant is theologie: “la science de la genèse de l’homme nouveau, créé nouveau dans le Christ ».Theologie moet volgens hem worden opengesteld voor alle christenen en mag niet langer voorbehouden worden voor priesters en religieuzen in opleiding. Hij zelf werkte hieraan actief mee omdat hij uit ervaring wist dat “vanaf een zekere leeftijd iemands denkgewoonten veranderen niet altijd evident is en dat dit zelden het gevolg is van overredingskracht maar meestal  omdat een nieuwe generatie opgroeit die wel oren heeft naar de nieuwe boodschap …”. Gelukkig is er sinds hij dit schreef een hele weg afgelegd, de studentenpopulatie aan de theologiefaculteit o.m. in Leuven is hiervan het sprekend bewijs.  :

Volgens hem vooronderstelt de theologie  de metafysica, want het is de metafysische analyse die toelaat vanuit het Universum, de natuur en de geschiedenis, te komen tot het bestaan van de Ene God, Schepper, onderscheiden van het Universum en het feit of de realiteit van de Openbaring. Het is de metafysische dimensie die elke grote religie vooropstelt en waardoor ze zich eventueel onderscheiden.

Tresmontant begint zijn ‘filosofische’ analyse met erop te wijzen dat deze kan vertrekken van verschillende uitgangspunten:

- de grote Indische monistische of idealistische traditie, die teruggaat tot de 10e eeuw voor onze tijdrekening, met als vertrekpunt ‘geopenbaarde’ sacrale teksten, zoals Rg Veda en Upanishad, volgens welke het fysisch universum – dat wat de experimentele wetenschappen bestuderen – slechts schijn is. Alleen Brahman bestaat en Brahman is één, en enig, al het overige is illusie; de veelheid van de wezens en wijzelf, die menen afzonderlijke individuen te zijn, van elkaar onderscheiden, zijn in werkelijkheid  Brahman.  Vanuit deze visie ontwikkelde zich de ‘idealistische’ denktraditie. die ook in het Westen ingang vond.

- een tweede uitgangspunt voor een rationele analyse is de methode van de Griekse filosofie waarbij het enige en absolute Zijn het fysieke universum zelf is. In deze traditie zijn de hemellichamen goddelijke substanties, die aan wording en verval ontsnappen, want het universum is eeuwig, kent geen begin en geen einde, geen geschiedenis, veroudering of verval. Deze gedachte bloeide rond 500 voor onze tijdrekening in Griekenland, maar er zijn ook analogieën in China en India. In het westen heeft deze traditie zich doorgezet in de ‘materialistische’ denktraditie.

- een andere metafysische traditie heeft zich ontwikkeld bij een stam of een verzameling Aramese nomadenstammen die in de 20e/19e eeuw vóór onze tijdrekening vanuit Ur in Sumerië emigreerden. In deze traditie werd een duidelijk onderscheid gemaakt tussen het Absolute Zijn en het Zijn van de wereld. Het fysieke universum, dat echt bestaat, komt niet voort uit een goddelijke substantie of wordt niet gevormd vanuit een oorspronkelijke en ongeschapen Chaos, maar elk wezen begint te bestaan als ‘gave’ van de Schepper, of het Absolute Zijn. Terwijl in de omringende beschavingen het universum werd vergoddelijkt en ontsnapte aan wording en verval, werden hier het universum en de natuur - in één woord de Realiteit zoals zij zich aan onze ervaring voorstelt - ontgoddelijkt, gedesacraliseerd en de vraag die zich stelde was: Indien dit universum niet het Absolute Zijn is, hoe kan het dan ‘zijn’? Het antwoord hierop was: door de gave van schepping, de gave van ‘zijn’. Deze traditie kennen wij nu als de Hebreeuws-bijbelse traditie, die Tresmontant laat beginnen met Abraham (dus ongeveer 20 eeuwen voor onze tijdrekening), maar die ook de leer omvat van de joodse rabbi Yeschoua ha-nôtzeri (Jezus voor de christenen, ‘Isa voor de moslims), waarbij de leer van de Hebreeuwse profeten niet wordt losgelaten maar voortgezet. Dit denken ligt aan de basis van de Hebreeuws-bijbelse, christelijke en islamitische metafysica.

De metafysische activiteit van het menselijk intellectueel vermogen, die immanent is aan de theologie, is niets anders dan een bescheiden luisteren naar wat de Realiteit ons te zeggen heeft, een weg die ons leidt enerzijds naar de objectieve werkelijkheid van de wereld en anderzijds naar het mysterion, het Geheimnis van Gods liefde.           Als wetenschapsfilosoof is het voor hem tezelfdertijd van essentieel belang dat hierbij rekening gehouden wordt met wat de experimentele wetenschappen ons vandaag leren omtrent de realiteit. Metafysica moet hiermee rekening houden, anders houdt ze op wetenschap te zijn en verwordt ze tot mythologie of losgeslagen gepraat. Metafysica van de bijbel zou ik dan ook omschrijven als: een reflexieve verheldering van wat in de (huidige) waarheids-RUIMTE die zich aan ons presenteert omtrent het wezen van God, mens en werkelijkheid tot manifestatie wordt gebracht. De wetenschappen omtrent het Universum en de Natuur hebben betrekking op het verleden en het heden van Universum en Natuur. De theologie is de wetenschap die betrekking heeft op de toekomst van de schepping. Zij is een noodzakelijke wetenschap opdat de mens het einddoel van de schepping zou kennen en op een actieve, intelligente manier zou meewerken aan deze onafgewerkte schepping, schepping is dan ook een continu proces. Het structurerende principe dat Tresmontant hierin meent te ontdekken omschrijft hij als het phylumvan dit denken, een term die hij ontleent aan de zoölogie waar deze gebruikt wordt om de genetische boodschap te duiden die aan de basis ligt van de opbouw van een bepaalde soort. Sommige denkers gebruiken hiervoor de term ‘paradigma’, persoonlijk verkies ik ‘phylum’ omdat dit ook naar groei en dynamiek verwijst.

Volgens Tresmontant heeft het christendom tot op de dag van vandaag dit ‘phylum’ of dit gedachtegoed ongeschonden bewaard; hij beperkte zijn analyse echter wel tot de Latijnse tak. Maar voor alle christenen is OPENBARING Gods Zelfmededeling in Zijn Zoon aan de mensen als een leven in en met Hem, een subjectieve, persoonlijke, existentiële beleving en aanvaarding van waarheid – waarheid als gebeuren … Tresmontant meent dat een synoptische studie van islam eveneens mogelijk is maar heeft deze niet verder uitgewerkt, wat ik wel heb trachten te doen.

Openbaring is niet bovenrationeel (iets wat wij normaliter niet kunnen kennen), maar ook niet irrationeel (als absurde overtuigingen), maar anders: in het teken van een NIEUW begin (“Abram, trek weg …”) in de geschiedenis, met de geschiedenis, de kracht van God verbonden met de vernieuwde werkdadigheid van de mens zelf. De mens is in het christendom (maar ook in de beide andere monotheïstische godsdiensten) een ‘open’ antropologische realiteit: . wij zijn geschapen scheppende vrijheid geënt op de ongeschapen scheppende vrijheid van God. Deze ontkoppeling van de ontologie (enerzijds ontologie van de wereld als ontvangen-zijn en anderzijds ontologie van het goddelijke à IK BEN die het zijn geeft) maakt dat de metafysica van schepping kan uitmonden in een theologie van liefde. Agapè is ondenkbaar in een monistische theologie, wanneer er slechts één substantie is.

De mens heeft de waardigheid van schepper naar beeld en gelijkenis van God, is verantwoordelijk voor zichzelf en zijn medemens, heeft een ethisch statuut; in een pantheïstische structuur wordt de ethische eis opgeslorpt. De mens is geschapen vrijheid, maar dit vereist zijn instemming: “les jeux ne sont pas faits de toute éternité” zegt Tresmontant.  Het gaat niet zoals in neoplatonisme en gnostiek om een terugkeer van de mens naar de Ene waaruit hij voortkomt, maar “om de wil van God te doen die ‘gerechtigheid’ is”, de mens kan dit echter ook weigeren. De Triniteit is hierbij model en paradigma voor alle menselijke betrekkingen, in het bijzonder model en paradigma voor de Kerk. God is in zichzelf ‘gemeenschap’; communio van volmaakte liefde wat neerkomt op het beleven van de Triniteit in het ‘between’ van de sociale ruimte tussen mensen.

Zo kwam ik tot een antwoord op mijn tweede vraagstelling, namelijk welke is de waarde, de rol en de betekenis van religie voor de mens van nu? Dit ‘religieus zinsverstaan’ of wat ik de ‘metafysische, existentieel-antropologische inzichten’ heb genoemd die in de Abrahamitische religies aan bod komen, ben ik voornamelijk op het spoor gekomen met Tresmontant als gids. Gaandeweg was het me ondertussen duidelijk geworden – en hopelijk ook mijn toehoorders - dat ‘metafysica’ of ‘filosofie’ niet alleen een ‘hermeneutische sleutel’ kan zijn om in religie binnen te treden, maar de religie ook de kans geeft - nu het postmodernisme de fouten en gebreken van de seculiere moderniteit heeft blootgelegd - om de wereld van vandaag opnieuw ‘betekenis’ te geven vanuit een theologische rationaliteit, rationaliteit die, wat de westerse monotheïstische religies betreft, steunt op dezelfde of analoge metafysische inzichten.

Zowel vanuit filosofisch oogpunt als vanuit een religieuze invalshoek heeft onze zelfbevestiging een ‘relationele’ structuur: er is van meet af aan een ‘Ander’ in binnengetreden, die een grotere, een eerdere, een meerdere is. Maar het is pas in het eigen antwoord van de mens zelf dat ‘Oorsprong’ - en ook ‘Openbaring’ - in de wereld aankomt. Dat deze Oorsprong als ‘Andere’ op onze vrijheid betrokken is, is de eigenlijke topos van religie die spreekt over de bevrijdende, heilbrengende betekenis van ‘Meer-dan-zijn’ dat zijn sluier licht.

Openbaring’ is het ‘dragend’ element van de westerse monotheïstische godsdiensten. ‘Openbaring’, als dialogaal gebeuren, steunt op drie elementen:

- de mogelijkheid van dialoog;

- iemand die ‘spreekt’ en ‘aanspreekt’;

- iemand die ‘luistert’ en ‘antwoordt’.

In de joodse, de christelijke en de koranische openbaring worden deze drie elementen tot uitdrukking gebracht als:

-  de relatie tot Oorsprong als ontologische realiteit, uitgedrukt in het begrip ‘Schepping’;

-  de immanent-historische beweging met de dynamiek van actualisering en toekomst: God die             Zijn sluier licht en de mens aan-spreekt en ‘toe-komst’ aanreikt;

-  de mens als imago Dei, geschapen als beeld van God, wordt uitgenodigd Gods medewerker en deelgenoot te zijn of de divinisatie van de mens.

De bestaansreden van de schepping volgens de joodse, christelijke en islamitische metafysica is de ‘agapè’ van God. Net zomin als ‘zijn’ kunnen we agapè’ definiëren, hoogstens parafraseren. Christendom, maar ook jodendom en islam, steunen op een ontologie van agapè, of zoals Tresmontant het formuleert: “La raison dernière de l’existence de tous les êtres, c’est l’agapè créatrice..” De economie van de religie en van het religieuze verlangen bestaat in een andere verhouding tot volkomenheid. Deze verhouding bestaat erin de volkomenheid te ontvangen, zonder haar te willen ‘bezitten’.

°

Deze manier van reflecteren, die ik een ‘metafysica van Openbaring’ heb genoemd, zou – naar mijn mening - een mogelijkheid tot dialoog (of trialoog, misschien wel pluraloog) kunnen vormen, zeker tussen jodendom, christendom en islam die steunen op homologe metafysische inzichten.

Is dit misschien de gemeenschappelijke taal waarmee de monotheïstische religies zich zouden moeten aanbieden aan de wereld van morgen en waarin zij de zin en betekenis kunnen verwoorden van de “Espérance constitutive de notre condition humaine” (de moslimfilosoof Arkoun citerend) om deze in daden om te zetten en zo - over de verschillen heen - gezamenlijk “uit te zien naar het moment van originele, heilige ontmoeting met de ‘Levende’ …? Al deze inzichten - die naar mijn mening ook de mens, en zeker de jongeren van vandaag, opnieuw aanspreken – “God als Liefde, als Tochtgenoot, als Toekomst die vooropgaat, binnenkant en buitenkant, mens als mogelijkheid, zelfgave, leven als gave, niet als bezit, actie en contemplatie, enz.) vragen om verdere toelichting maar ik moest me beperken tot een twintigtal minuten zodat ik het hierbij moet laten. Ik vertrouw echter op de “Geest die waait waar hij wil” en eindig dan ook met dit mooie gedicht van Felix Timmermans uit “Adagio”:

“De Geest waait waar hij wil

en staat nooit stil.

Nu eens bij u, dan bij een ander.

Waarom bezien wij zo elkander?

Zie, wat bij u is, is bij mij.

’t Komt uit hetzelfde klaar getij,

Gelijk de waatren van de beken

zich voeden aan dezelfde stroom

of uit dezelfde bronne breken.

Wij zijn de takken van één boom,

van ’t zelfde huis de gangen,

de aders van het eendre bloed.

En of de geest met vlam en zangen

bij u nu, dan bij mij verwijlt,

of weer verterend naar een ander ijlt,

Hij is in ons! In ons! Zo is het goed!

En laat ons zwijgen en verlangen.”

 

 

Welkom...

...welkom op onze website.(Vleugel)

Kalender

December 2017
M D W D V Z Z
27 28 29 30 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31

Nieuw

 

Kijk naar Nieuws- Rondom de Vleugel

Inloggen